Quare fremuerunt gentes?

Carlo Gesualdo da Venosa (1566 - 1613): Astiterunt reges terrae, responsorio a 6 voci (pubblicato in Responsoria et alia ad Officium Hebdomadae Sanctae spectantia, 1611, n. 25). Cambridge Chorale.

Astiterunt reges terrae,
et principes convenerunt in unum,
adversus Dominum et adversus Christum eius.
Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania?
Adversus Dominum et adversus Christum eius.

Dulcis Christe

Michelangelo Grancini (1605 - 14 aprile 1669): Dulcis Christe, mottetto a 2 voci pari e basso continuo (pubblicato nel Sesto Libro de Sacri Concerti a due, tre e quattro voci op. 12, 1646). Katarzyna Ewald-Alemany, soprano; Gosha Kowalinska, mezzosoprano; Jorris Sauquet, organo.

Dulcis Christe, o bone Deus,
O amor meus, o vita mea,
O salus mea, o gloria mea.
Tu es Creator, Tu es Salvator mundi.
Te volo, Te quaero,
Te adoro, o dulcis Amor
Te adoro, o care Jesu.

Sanctorum melodia

Jacob Obrecht (1457/58 - 1505): Beata es, Maria, mottetto a 4 voci (pubblicato in Motetti Liber 4, 1505, n. 32). Capella Sancti Michaelis & Currende Consort, dir. Erik van Nevel.

Beata es, Maria,
virgo clemens et pia;
candore vincis lilia,
es rosa sine spina,
sanctorum melodia.
Kyrie eleison,
Christe eleison.
O Christe, audi nos.
Sancta Maria,
ora pro nobis ad Dominum.
O Christe, audi nos.

Un mottetto protestante

Johann Walter (1496 - 10 aprile 1570): Beati immaculati in via, mottetto a 7 voci (pubblicato in Torgauer Kirchweih-Motette, 1544). Favorit- und Capell-Chor Leipzig e Bläser-Collegium Leipzig, dir. Ekkehard Wagner.
Il testo della parte vocale più acuta (discantus) e delle 4 parti di tenor è costituito da alcuni versetti (1-2, 5-6, 12, 35-37, 171 e 175) del Salmo 118. Il testo della parte di contralto (altus) inneggia a Giovanni Federico I di Sassonia, detto Giovanni il Magnanimo e Campione della Riforma; quello della parte di basso esalta Lutero e Melantone. Ai tenores è affidato un canone a 4 voci all’unisono.

Discantus, Tenores :

1 Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini.
2 Beati qui scrutantur testimonia ejus; in toto corde exquirunt eum.

5 Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas.
6 Tunc non confundar, cum perspexero in omnibus mandatis tuis.

12 Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas.
35 Deduc me in semitam mandatorum tuorum, quia ipsam volui.

36 Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.
37 Averte oculos meos, ne videant vanitatem; in via tua vivifica me.

171 Eructabunt labia mea hymnum, cum docueris me justificationes tuas.
175 Vivet anima mea, et laudabit te, et judicia tua adjuvabunt me.

Altus :

Vivat, vivat, vivat, vivat Ioannes Frederich: Elector & dux Saxorum:
Defensor veri dogmatis: pacisque custos pervigil:
Vivat per omne seculum.

Bassus :

Vive Lutherus: Vive Melanton: Vivite nostrae, Lumina terrae:
Charaque Christo Pectora: per vos, Inclyta nobis Dogmata Christi,
Reddita: vestro Munere: pulsis Nubibus atris: Prodiit ortu
Candidiore Dogma salutis: vivite longos Nestoris annos. Amen.

Vigilate mecum

Johann Kuhnau (6 aprile 1660 - 1722): Tristis est anima mea, mottetto a 5 voci (c1705). Hodgson Singers, dir. Daniel Bara.

Tristis est anima mea usque ad mortem:
sustinete hic et vigilate mecum.
Iam videbitis turbam quæ circumdabit me.
Vos fugam capietis, et ego vadam immolari pro vobis.


Johann Sebastian Bach (1685 - 1750): Der Gerechte kömmt um, mottetto per coro e orchestra BWV C.08, rielaborazione del Tristis est di Kuhnau. English Baroque Soloists e Monteverdi Choir, dir. John Eliot Gardiner.

Der Gerechte kömmt um
und niemand ist, der es zu Herzen nehme,
und heilige Leute werden aufgerafft
und niemand achtet drauf.
Denn die Gerechten werden weggerafft
vor dem Unglück;
und die richtig vor sich gewandelt haben
kommen zum Frieden,
und ruhen in ihren Kammern.

Ut vigilemus

Jean Mouton (c1459 - 1522): Salva nos, Domine, vigilantes, mottetto a 6 voci (responsorio per Compieta; pubblicato postumo in Novum et insigne opus musicum, 1558, n. I:16). The Tallis Scholars, dir. Peter Phillips.

Salva nos, Domine, vigilantes
custodi nos dormientes
ut vigilemus cum Christo
et requiescamus in pace.

Super Dixit Maria

Hans Leo Hassler von Roseneck (1564 - 1612): Dixit Maria ad Angelum, mottetto a 4 voci (pubblicato in Cantiones sacrae, 1591, n. 7). The Cambridge Singers, dir. John Rutter.

Dixit Maria ad angelum:
Ecce ancilla Domini,
fiat mihi secundum verbum tuum.


Hassler: Missa super «Dixt Maria» a 4 voci (pubblicata in Missae quaternis, V, VI et VIII vocibus, 1599). Ensemble Vocal Européen, dir. Philippe Herreweghe.

  1. Kyrie
  2. Gloria
  3. Credo
  4. Sanctus – Benedictus
  5. Agnus Dei

Musica per la sera

Joseph Gabriel Rheinberger (17 marzo 1839 - 1901): Abendlied, mot­tetto a 6 voci op. 69 n. 3 (1855). The Cambridge Singers.

Bleib bei uns,
denn es will Abend werden,
und der Tag hat sich geneiget.

Resta con noi, perché si fa sera e il giorno è ormai al tramonto.
(Luca 24:29; traduzione tedesca di Martin Lutero.)

Verba Lutheri ultima

Caspar Othmayr (12 marzo 1515 - 1553): Mein himmlischer Vater – In manus tuas, mottetto a 5 voci (1546). Himlische Cantorey.

Mein himmlischer Vater,
ewiger, barmherziger Gott,
du hast mir deinen lieben Sohn,
unsern Herrn Jesum Christum geoffenbaret.
Den hab ich gelehrt,
den hab ich bekannt,
den lieb ich, und den Ehre ich
fűr mein lieben Heiland und Erlöser,
welchen die Gottlosen verfolgen, schänden.
Nimm mein Seele hin zu dir.
Also hat Gott die Welt geliebt,
daß er seinen einigen Sohn
fűr sie gegeben hat.

Tenor :

In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum,
redemisti me, Deus veritatis.

Secondo la tradizione, in questa composizione Othmayr avrebbe messo in musica le ultime parole di Martin Lutero.

Bella canunt gentes

Guillaume Dufay (c1397 - 1474): Ecclesie mi­litantis, mot­tetto a 5 voci (1431). Ensem­ble Pomerium, dir. Alexander Blachly.
Questo monumentale mottetto fu probabilmente ese­guito in occasione dell’insediamento del papa Eugenio IV l’11 marzo 1431.

Triplum :

Ecclesie militantis
Roma, sedes triumphantis
Patri sursum sidera
Tamen cleri resonantis
Laudem pontifici dantis
Promat voce libera!

Gabrielem quem vocavit
Dum paternum crimen lavit
Baptismatis sumptio
Eugenium revocavit
“Bonum genus” quod notavit
Pontificis lectio.

Quod consulta contio
Qua nam sancta ratio
Sic deliberavit
Ut sola devotio
Regnet in palatio
Quod Deus beavit.

Certe Deus voluit
Et in hoc complacuit
Venetorum proli
Sed daemon indoluit
Quod peccatum defuit
Tantae rerum moli.

Dulcis pater populis,
Qui dulcorem poculi,
Crapulam perhorres,
Pone Lento consuli
Rem gregis pauperculi,
Ne nescius erris!

Pater naerens filio
Spiritus confinio
Det prece solemni
Gaudium Eugenio
Perfecto dominio,
In vita perenni!
Amen .

Motetus :

Sanctorium arbitrio
Clericorum proprio
Cordo meditantis,
Nequam genus atrio
Recedat ludibrio
Umbrae petulanti
Nam torpens inertia
Longa querens otia
Nescivit Eugenium;
Sed juris peritia
Cum tota justitia
Sunt ejus ingenium
Hinc est testimonium:
Pacem quaerit ommium
Exosus piaculi;
Et trinum daemonium
Daemonis et carnum
Pompam cinvit saeculi.

Quem color ipsi Poli
Dic scutum, quod attuli
Tibi, pater optime.
Sacrum det, quod occuli
Tui instar speculi
Cernant nitidissime!

Eja te, pulcherrime,
Querimus tenerriem,
Moram longi temporis
Ducimur asperrime,
Nescio quo, ferrime
Ad fulmentum corporis.

Una tibi trinitas
Vera Deus unitas
det coeli fulgorem,
Quem linea bonitas,
Argentea casitas
Sectavit in morem.
Amen.

Contratenor :

Bella canunt gentes, querimur,
pater optime, tempus:
Expediet multos, si cupis, una dies.
Nummus et hora fluunt magnumque iter orbis agendum
Nec suus in toto noscitur orbe Deus.
Amen.

Eugenio IV

Illic sedimus et flevimus

Charles-Hubert Gervais (19 febbraio 1671 - 1744): Super flumina Babylonis, grand motet (Salmo 136) per soli, coro e orchestra. Marie Perbost e Déborah Cachet, soprani; Nicholas Scott, haute-contre; Paco Garcia, tenore; Benoît Arnould, baritono; Choeur du Concert Spirutuel e ensemble Les Ombres, dir. Margaux Blanchard e Sylvain Sartre.

  1. Simphonie – Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus: dum recordaremur tui, Sion
  2. In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra [3:08]
  3. Quia illic interrogaverunt nos, qui captivos duxerunt nos, verba canticorum [5:02]
  4. Et qui abduxerunt nos : hymnum cantate nobis de canticis Sion. Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? [5:33]
  5. Si oblitus fuero tui, Ierusalem, oblivioni detur dextera mea. Adhæreat lingua mea faucibus meis, si non meminero tui, si non proposuero Jerusalem, in principio lætitiæ meæ [7:59]
  6. Memor esto, Domine filiorum Edom, in die Jerusalem qui dicunt: [10:58]
  7. Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea [13:16]
  8. Filia Babilonis misera : beatus qui retribuet tibi retributionem tuam quam retribuisti nobis [14:08]
  9. Beatus qui tenebit, et allidet parvulos tuos ad petram [15:18]

In inferno nulla est redemptio

Alessandro Melani (4 febbraio 1639 - 1703): Peccantem me quotidie a 2 voci e basso continuo (pubblicato in Concerti spirituali a 2, 3 e 5 voci… opera terza, 1682). Elisabetta Vuocolo, contralto; Alessandro Ravasio, basso; I Musici del Gran Principe, dir. Samuele Lastrucci.

Peccantem me quotidie
et non poenitentem,
timor mortis conturbat me,
quia in inferno nulla est redemptio,
commissa mea pavesco et ante te erubesco
dum veneris iudicare noli me condemnare
quia peccavi nimis in vita mea.
Deus in nomine tuo salvus me fac
et in virtute tua libera me.
Miserere mei, Deus, et salva me
quia peccavi nimis in vita mea.

Questa è la mia gioia

Johann Ludwig Bach (4 febbraio 1677 - 1731): Das ist meine Freude, mottetto per doppio coro e basso continuo. Jeune Chœur du Limousin e ensemble Chronochromie, dir. Jean-Michel Hasler.

Das ist meine Freude,
daß ich mich zu Gott halte
und meine Zuversicht
setze auf den Herren.
Das ist meine Freude.

Mia colomba

Hieronymus Praetorius (1560 - 27 gennaio 1629): Surge, propera, amica mea, mottetto per doppio coro a 8 voci (da Sacrae cantiones de praecipuis festis totius anni, 1599, n. 25), testo liberamente tratto dal Canticum canticorum II:10 passim. Balthasar-Neumann-Chor e Balthasar-Neumann-Ensemble, dir. Pablo Heras-Casado.

Surge, propera, amica mea, et veni.
Iam hiems transiit;
imber abiit et recessit.
Flores apparuerunt in terra nostra.
Tempus putationis advenit.

Surge, propera, speciosa mea, et veni,
formosa mea, columba mea,
in foraminibus petrae,
in caverna maceriae,
ostende mihi faciem tuam.
Sonet vox tua in auribus meis,
vox enim tua dulcis
et facies tua decora.

Smarriti come pecore

Johann Hermann Schein (20 gennaio 1586 - 1630): O, Herr Jesu Christe, mottetto a 5 voci e basso continuo (da Israelsbrünnlein – Fontana d’Israel, 1623, n. 23); testo attribuito al compositore. Ensemble Sagittarius, dir. Michel Laplénie.

O, Herr Jesu Christe, doch nicht vorübergeh, bleib mit deim Wort an diesem Ort.
Dein heilge Sakrament erhalt an diesem End, sonst sein wir wie die Schaf verirrt.
Ach weid’ uns selbst, du guter Hirt.

Per Ernesto e Rodolfo

Jacobus Vaet (c1529 - 8 gennaio 1567): Currite, felices, mottetto a 6 voci (1563). The Song Company, dir. Roland Peelman.

Currite, felices divorum
Cura quod oras jam modo
Ad Hispanas instituistis iter,
Austriacae Rudolphe domus nova gloria fratri
Quique Erneste tuo cedere turpe putas.
Auspiciis ad sunt modo nam felicibus astra,
Atque parant faciles fata benigna vitas.
Et precibus votisque deos sine fine fatigans,
Fortuna en vestros excubat ante pedes.

Quorum ut optatos mundo sol cerneret ortus,
Serus anhelantes aequore mersit aequos.
Illa etenim facies, animosi plena vigoris,
Divina et vestri corporis effigies,
Nil penitus mortale, tenent manifestaque nobis.
Herculei reddunt seminis inditia,

Ergo, age cresce potens certissima cura deorum,
Blanditiae magni deliciaeque patris.
Vosque ubi longa senes capient fastidia terrae,
Det Deus aethereas inhabitare domos.

Ecco un esempio di mottetto profano: fu composto in occasione della partenza del­l’un­di­cenne Rodolfo d’Asburgo (poi divenuto imperatore come Rodolfo II) e del fratello di questi, Ernesto, alla volta di Madrid, ove i due giovani sarebbero stati ospitati presso la corte dello zio, il re di Spagna Filippo II – il dato permette di stabilire con certezza l’anno della composizione.

Rodolfo d’Asburgo (il futuro imperatore Rodolfo II) nel 1568

Amaræ morti ne tradas nos

Jacobus de Kerle (c1531 - 7 gennaio 1591): Media vita in morte sumus, mottetto a 6 voci (pubblicato in Selectae quaedam cantiones sacrae, Norimberga 1571). Huelgas Ensemble, dir. Paul van Nevel.

Media vita in morte sumus
Quem quaerimus adjutorem nisi te, Domine?
Qui pro peccatis nostris juste irasceris.

Sancte Deus, Sancte fortis,
Sancte et misericors Salvator,
Amaræ morti ne tradas nos.

Kerle, Media vita

Crucifixus a 8 voci

Antonio Lotti (5 gennaio 1667 - 5 gennaio 1740): Crucifixus a 8 voci. The Cambridge Singers.

Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato:
Passus, et sepultus est.

Et resurrexit tertia die, secundum Scripturas.
Et ascendit in coelum: sedet ad dexteram Patris.
Et iterum venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos;
Cujus regni non erit finis.

O quam suavis est

Paolo Lorenzani (5 gennaio 1640 - 1713): O quam suavis est, mottetto a 3 voci e basso continuo (1693). Le Vaisseau d’or, dir. Martin Robidoux.

O quam suavis est Domine spiritus tuus,
Qui ut dulcedinem tuam in filios demonstares,
Pane suavissimo de cælo præstito,
esurientes reples bonis,
Fastidiosos divites dimittens inanes.

Hodie descendit lux magna

Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525 - 1594): Dies sanctificatus, responsorio a 4 voci (pubblicato in Motecta festorum totius anni liber primus, 1564, n. 1). Accademia filarmonica romana.

Dies sanctificatus illuxit nobis:
Venite gentes, et adorate Dominum.
Quia hodie descendit lux magna in terris.
Alleluia.
Haec dies quam fecit Dominus:
Exultemus, et laetemur in ea.

Bellissimo canone alla 5a inferiore (do – fa), non sfugge la sua linearità all’orecchio né all’occhio che segue la partitura: do – do-re-dolasib-la canta il soprano, fa – fa-sol-faremib-re risponde il contralto a distanza di una battuta, poi all’ottava-nona battuta il gioco è ripreso da tenore e basso, che però attaccano metà misura dopo.
E com’è bravo Palestrina a suscitare una sensazione di serena leggerezza proprio là dove il contrappunto è più intricato 🙂

Christus factus est

Pompeo Cannicciari (1670 - 29 dicembre 1744): Christus factus est, mottetto a 4 voci (1696). Corale Città di Trento, dir. Roberto Gianotti.

Christus factus est pro nobis obediens
usque ad mortem, mortem autem crucis.

Propter quod et Deus exaltavit illum et dedit illi nomen,
quod est super omne nomen.

Nisi Dominus secondo l’Abbé Robert

Pierre Robert (c1620 - 28 dicembre 1699): Nisi Dominus, grand motet a 2 cori e orchestra (da Motets pour la Chapelle du Roy mis en musique par Monsieur l’Abbé Robert, 1684, n. 12) sul testo del Salmo CXXVII (126). Dagmar Šašková, dessus; Damien Guillon e Robert Getchell, hautes-contre; Jean-François Novelli, taille; Alain Buet, basse-taille; Arnaud Richard, basse; Les Pages & les Chantres du Centre de musique baroque de Versailles, ensemble Musica Florea (dir. Marek Štryncl), dir. Olivier Schneebeli.

Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam.
Vanum est vobis ante lucem surgere: surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris. Cum dederit dilectis suis somnum,
ecce haereditas Domini, filii; merces, fructus ventris.
Sicut sagittae in manu potentis, ita filii excussorum.
Beatus vir qui implevit desiderium suum ex ipsis: non confundetur cum loquetur inimicis suis in porta.

In dulci iubilo

Hieronymus Praetorius (1560 - 1629): In dulci iubilo, mottetto a 8 voci. Julie Gaulke e Simone Lo Castro eseguono tutte le parti.

In dulci jubilo
Nun singet und seid froh!
Unsers Herzens Wonne
Liegt in praesepio;
Und leuchtet wie die Sonne
Matris in gremio.
Alpha es et O!

O Jesu parvule
Nach dir ist mir so weh!
Tröst’ mir mein Gemüte
O puer optime
Durch alle deine Güte
O princeps gloriae.
Trahe me post te!

O Patris caritas!
O Nati lenitas!
Wir wären all verloren
Per nostra crimina
So hat er uns erworben
Coelorum gaudia
Eia, wären wir da!

Ubi sunt gaudia
Nirgend mehr denn da!
Da die Engel singen
Nova cantica,
Und die Schellen klingen
In regis curia.
Eia, wären wir da!

Nel mio giardino

John Dunstable (o Dunstaple; c1390 - 24 dicembre 1453): Quam pulchra es, mottetto a 3 voci. The Hilliard Ensemble.

Quam pulchra es et quam decora,
carissima, in deliciis;
statura tua assimilata est palmae,
et ubera tua botris;
caput tuum ut Carmelus,
collum tuum sicut turris eburnea.

Veni, dilecte mi,
ingrediamur in agrum;
videamus si flores fructus parturierunt,
si floruerunt mala punica;
ibi dabo tibi ubera mea.
Alleluia.


John Dunstable: Descendi in ortum meum, mottetto a 4 voci. ArsNovaSacra Vocal Ensemble.

Descendi in ortum meum,
ut viderem poma convallium
et inspicerem si floruissent vineae
et germinassent mala punica.
Revertere Sunamitis ut intueamur te.

Dunstable, Descendi in ortum meum