Christoph Demantius (15 dicembre 1567 - 1643): Weissagung des Leidens und Sterbens Jesu Christi aus dem 53. Kapitel des Propheten Esajae a 6 voci a cappella. Laurens Collegium, dir. Wiecher Mandemaker.

Christoph Demantius (15 dicembre 1567 - 1643): Weissagung des Leidens und Sterbens Jesu Christi aus dem 53. Kapitel des Propheten Esajae a 6 voci a cappella. Laurens Collegium, dir. Wiecher Mandemaker.

Agostino Agazzari (2 dicembre 1578 - 1640): Tristis est anima mea, mottetto a 8 voci (pubblicato in Promptuarii musici Pars Prima, 1611, n. 75). Basilica Consort, dir. Michael Hedley.
Tristis est anima mea usque ad mortem;
sustinete hic, et vigilate mecum:
nunc videbitis turbam, quæ circumdabit me.
Vos fugam capietis, et ego vadam immolari pro vobis.
Tristis est anima mea è uno dei due brani di Agazzari inclusi nel Florilegium Portense, ampia silloge di mottetti a 4-8 voci, concepita a uso didattico per il Ginnasio di Schulpforta (monastero cisterciense sito presso Naumburg, in Sassonia-Anhalt). La raccolta — il cui titolo latino significa appunto «Antologia di Pforta» — era stata iniziata da Sethus Calvisius quando dirigeva il coro del Ginnasio, e poi ultimata e data alle stampe dal suo successore Erhard Bodenschatz; nella sua redazione definitiva (2 volumi, 1618 e 1621) comprende in tutto 265 mottetti di autori italiani, tedeschi e franco-fiamminghi. Ha una certa importanza per gli storici della musica in quanto costituì una fonte primaria per i compositori della Chiesa luterana. Nel 1729, a Lipsia, Johann Sebastian Bach acquistò per conto della Chiesa di san Tommaso un esemplare del Florilegium Portense, che fu poi utilizzato nelle varie chiese della città sassone fino al 1793.

Sethus Calvisius (Seth Kalwitz; 1556 - 24 novembre 1615): Unser Leben währet siebzig Jahr, mottetto a 8 voci; testo: Salmo LXXXIX (90), versetto 10. Gesine Adler, soprano; Vocalconsort Leipzig, dir. Gregor Meyer; Ensemble NOEMA.
Unser Leben währet siebzig Jahr’,
und wenn es hoch kommt, so sind’s achtzig Jahr’;
und wenn es köstlich gewesen ist,
so ist es Müh’ und Arbeit gewesen;
denn es fähret schnell dahin,
als flögen wir davon.

Thomas Tallis (c1505 - 23 novembre 1585): Salvator mundi, mottetto a 5 voci (pubblicato in Cantiones quae ab argumento sacrae vocantur, 1575, n. 1). The Sixteen, dir. Harry Christophers.
Salvator mundi, salva nos,
qui per crucem et sanguinem redemisti nos,
auxiliare nobis te deprecamur, Deus noster.

Francisco Guerrero (1528 - 8 novembre 1599): Usquequo, Domine, mottetto a 6 voci (pubblicato nel Liber primus missarum, 1566, n. 11). The Tallis Scholars, dir. Peter Phillips.
Usquequo, Domine, oblivisceris me in finem?
Usquequo avertis faciem tuam a me?
Quamdiu ponam consilia in anima mea,
dolorem in corde meo per diem?
Usquequo exaltabitur inimicus meus super me?
Respice, et exaudi me, Domine Deus meus.

Heinrich Schütz (1585 - 6 novembre 1672): Die Himmel erzählen die Ehre Gottes, mottetto a 6 voci SWV 386 (pubblicato in Geistliche Chor-Music op. 11, 1648, n. 18); testo: Salmo 19:1-6 e dossologia. Collegium Vocale Gent, dir. Philippe Herreweghe.
Die Himmel erzählen die Ehre Gottes,
und die Feste verkündiget seiner Hande Werk.
Ein Tage sagt’s dem andern,
und eine Nacht tut’s kund der andern.
Es ist keine Sprache noch Rede,
da man nicht ihre Stimme höre.
Ihre Schnur gehet aus in alle Lande,
und ihre Rede an der Welt Ende.
Er hat der Sonne eine Hütte in derselben gemacht;
und die selbige gehet heraus
wie ein Bräutigam aus seiner Kammer,
und freuet sich, wie ein Held
zu laufen den Weg.
Sie gehet auf an einem Ende des Himmels
und läuft um bis wieder an dasselbige Ende,
und bleibt nichts vor ihrer Hitz’ verborgen.
Ehre sei dem Vater und dem Sohn
und auch dem Heil’gen Geiste,
wie es war im Anfang, jetzt und immerdar,
und von Ewigkeit zu Ewigkeit.
Amen.

Philippe de Vitry (31 ottobre 1291 - 1361): O canenda vulgo per compita / Rex quem metrorum / Rex regum, mottetto a 4 voci. Ensemble Sequentia.
Il brano celebra Roberto d’Angiò, detto il Saggio (1277 - 1343), re di Napoli dal 1309; il sovrano non è citato nel testo, ma le lettere iniziali dei versi del motetus (2a voce) ne formano il nome (acrostico). Secondo varie testimonianze dell’epoca, Roberto d’Angiò fu un munifico mecenate e protettore delle arti, e in particolare amava la musica, dilettandosi nel cantare e nel comporre.
Il testo del triplum è una feroce invettiva contro un denigratore del re. Chi fosse questo vituperevole personaggio non ci è dato di sapere.
Triplum
O canenda vulgo per compita
ab eterno belial dedita
seculorum nephanda rabies
et delira canum insanies.
quem cum nequis carpere dentibus
criminaris neque lactrattibus
damnum colens tu quid persequeris
virum iustum et tuo deseris
rege regi quem decor actuum
illuminat quem genus strenuum
et sanctorum multa affinitas
sibi facta lux splendor claritas
corruscantem reddit pre ceteris
quemadmodum nocturnis syderis
iubar phebus perventus abtulit
dei proth dolor lapsum pertulit
iherusalem dominum proprium
ihesum spernens habes in socium.
Motetus
Rex quem metrorum depingit prima figura
Omne tenens in se quod dat natura beatis
Basis iusticie troianus iulius ausu
Ecclesie tuctor machabeus hector in arma
Rura colens legum scrutator theologie
Temperie superans augustum iulius hemo
Virtutes cuius mores genus actaque nati
Scribere non possem possint tuper ethera scribi.
Contratenor
[senza testo.]
Tenor
Rex regum.
(O indicibile follia dei nostri tempi, possa tu essere cantata a tutti su ogni strada, condannata all’inferno per l’eternità, delirio di cani pazzi! Perché perseguiti l’uomo giusto, colui che non puoi lacerare con i tuoi denti né accusare con i tuoi latrati, cercando la sua distruzione, e perché abbandoni il tuo re, che la bellezza delle opere reali illumina, che l’ascendenza nobilita e che le tante affinità con i santi, la luce che è sua, lo splendore, la limpidezza rendono più brillante di chiunque altro, allo stesso modo in cui Febo sorgendo sembra spegnere il bagliore delle stelle notturne? Tu hai come unico compagno lo stesso peccato contro Dio, miserabile a dirsi, che Gerusalemme ha commesso nel respingere il suo legittimo Signore, Gesù.
Il re che la prima lettera di questi versi raffigura racchiude in sé tutte le cose che la natura dona ai beati. È la base della giustizia, uno Iulo di Troia per il suo coraggio, un guardiano della Chiesa, un Maccabeo [cioè un guerriero valoroso, NdT], un Ettore in armi, che protegge il proprio Paese osservando allo stesso tempo le leggi della teologia, superando Giulio Augusto in temperanza. Poiché non saprei descrivere a parole le virtù, il carattere, la famiglia e le azioni di un uomo così ricco di qualità, possano queste cose essere scritte lassù nei cieli.
Re dei re.)

Jean Mouton (c1459 - 30 ottobre 1522): Nesciens mater, mottetto a 8 voci (pubblicato nell’antologia Motetti et carmina gallica, c1521, n. 1). The Monteverdi Choir, dir. John Eliot Gardiner.
Il mottetto consiste in un canone quadruplo in diapenthe, cioè alla quinta.
Nesciens mater virgo virum
peperit sine dolore
salvatorem saeculorum.
Ipsum regem angelorum
sola virgo lactabat,
ubere de caelo pleno.
![]()
Jean Mouton (c1459 - 30 ottobre 1522): Ave Maria a 4 voci. Concerto Romano, dir. Alessandro Quarta.
Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum;
tecum in corde, tecum in ventre,
tecum in utero.
O Maria, Genetrix Dei,
ora pro nobis.

Šimon Brixi (28 ottobre 1693 - 1735): Tu es Deus, graduale in la minore per la Domenica di Quinquagesima; testo: Salmo 77, versetti 15-16. Hana Blažiková, soprano; Collegium Marianum.
Tu es Deus, qui facis mirabilia solus: notam fecisti in gentibus virtutem tuam.
Liberasti in brachio tuo populum tuum, filios Israel et Ioseph.

Hans Leo Hassler von Roseneck (26 ottobre 1564 - 1612): Verbum caro factum est, mottetto a 6 voci (pubblicato in Cantiones sacrae, 1591, n. 30). The Exon Singers.
Verbum caro factum est
et habitavit in nobis.
Et vidimus gloriam ejus,
gloriam quasi Unigeniti a patre,
plenum gratiae et veritatis.

Carlo Filago (1589 - 23 ottobre 1644): Quam pulchra es, amica mea, mottetto «a doi canti» (pubblicato in Sacrarum cantionum Liber Tertius, 1619). Instrumenta Musica, dir. Ercole Nisini.
Quam pulchra es, amica mea,
columba mea, immaculata mea
et odor vestimentorum super omnia aromata.
Alleluia.

Pierre de Manchicourt (c1510 - 5 ottobre 1564): Laudate Dominum omnes gentes, mottetto a 6 voci. Huelgas Ensemble, dir. Paul van Nevel.
1ª pars:
Laudate Dominum, omnes gentes;
laudate eum, omnes populi:
resurrexit Dominus, alleluia.
Unus est Christus qui regnat;
laudate Dominum, omnes gentes:
Christus triumphat, alleluia.
Unus est Christus qui renovat;
laudate eum, omnes populi:
Christus glorificat, alleluia.
Unus est Christus qui coronat;
laudate Dominum, omnes gentes, alleluia.
2ª pars:
Plaudite ergo, omnes gentes,
quoniam confirmata est super nos misericordia ejus, alleluia;
et veritas Domini manet in æternum:
laudate eum, omnes populi.
Questo mottetto ha una caratteristica che lo rende unico fra le composizioni congeneri dell’epoca di Manchicourt: presenta un refrain sulla parola «alleluia», riproposto cinque volte (prima pars: a 0:54, 1:45, 2:36, 3:19; secunda pars: a 4:52), continuamente variato.

Francisco Guerrero (4 ottobre 1528 - 1599): Gabriel archangelus, mottetto a 4 voci. Ensemble La Sestina.
1a pars :
Gabriel archangelus locutus est ad Virginem dicens:
«Ave Maria, gratia plena, dominus tecum, benedicta tu in mulieribus.»
2a pars :
Gabriel archangele veni in adjutorio populo Dei,
qui semper assistis in conspectu Domini.

Anonimo del XII secolo: Crucifigat omnes, conductus a 3 voci. New London Consort, dir. Philip Pickett.
Si tratta di un vero e proprio canto di crociata. Il testo, composto a seguito della conquista di Gerusalemme da parte del Saladino (2 ottobre 1187), è riportato con o senza musica da più fonti diverse, fra le quali il manoscritto dei Carmina Burana : nell’ambito di questa raccolta è compreso fra i carmina moralia (canti morali) e gli è stato assegnato il numero 47.
|
Crucifigat omnes O quam dignos luctus! Quisquis es signatus |
Crocifigga tutti Oh, come sono giusti i pianti! Chiunque tu sia, segnato |
Il conductus è un tipo di composizione vocale su testo latino, monodica (a una voce) o polifonica (a più voci), la cui origine è da localizzarsi nella Francia meridionale (Aquitania) intorno al volgere del primo millennio; il nome è presumibilmente dovuto alla funzione che il conductus aveva in ambito liturgico, cioè quella di accompagnare durante la messa eventuali spostamenti del celebrante, di «condurre» processioni, e simili. Nel XII secolo il conductus divenne una delle forme predilette dagli esponenti della Scuola cosiddetta di Notre-Dame, che l’affrancarono dalla primitiva destinazione liturgica creando composizioni di argomento vario, talvolta anche non religioso: è il caso, per esempio, di Veris ad imperia, un conductus a 3 voci costruito sulla melodia di una canzone a ballo occitana abbastanza famosa, A l’entrada del tens clar (in questa pagina del blog potete ascoltare ambedue le composizioni). Mentre in altre forme della Scuola parigina prevale la scrittura melismatica (melisma: tante note per una sola sillaba), il conductus ha andamento perlopiù sillabico (una nota per ciascuna sillaba). La storia del conductus si conclude verso la fine del Duecento, con l’affermarsi di una forma nuova che avrà grandissima fortuna nei secoli a venire, il mottetto.

Jacques Colebault detto Jacquet de Mantua (1483 - 2 ottobre 1559): Salve virgo virginum, mottetto a 4 voci. Ensemble «Jachet de Mantoue».
Salve virgo virginum,
salve lumen luminum,
vale, dulce lilium.
Salve, mater pauperum.
Mater Christi, tu peperisti regem omnium:
gaude pura spes futura deprecantium;
tu in hora mortis nostrae ora Christum Dominum ,
ne damnemur in aeternum.
Speciosa pretiosa lux errantium,
generosa, gratiosa sis in hac valle te laudantium
consolatrix et gaudium, apud Patrem et Filium.

Quirino Gasparini (1721 - 30 settembre 1778): Adoramus te, antifona a 4 voci a cappella, un tempo erroneamente attribuita a Mozart (K 327). St. Martin’s Chamber Choir, dir. Timothy J. Krueger.
Adoramus te, Domine Jesu Christe, et benedicimus tibi
Quia per sanctam crucem tuam redemisti mundum.

Josquin des Prez (c1450 - 27 agosto 1521): Alma redemptoris mater, antifona (mottetto) a 4 voci (1518). Ensemble De Labyrinto.
Alma Redemptoris Mater, quae pervia coeli porta manes,
et stella maris, succurre cadenti, surgere qui curat, populo:
tu quae genuisti, natura mirante, tuum sanctum Genitorem,
Virgo prius ac posterius, Gabrielis ab ore sumens illud Ave, peccatorum miserere.

Tomás Luis de Victoria (1548 - 27 agosto 1611): Alma redemptoris mater, antifona a 8 voci (pubblicata in Cantica B. Virginis, 1581, n. 18). Ensemble Plus Ultra, dir. Michael Noone.
![]()
Tomás Luis de Victoria (1548 - 27 agosto 1611): Nigra sum, sed formosa, antifona (mottetto) a 6 voci (pubblicato in Motecta festorum totius anni cum Communi Sanctorum, quae partim senis, partim quinis, partim quaternis, alia octonis vocibus concinuntur, 1585, n. 3); testo tratto dal Canticum canticorum (I:5, II:10-12) in parte modificato.
Alcune interpretazioni del mio mottetto preferito. Nell’ordine:
– The Tallis Scholars, dir. Peter Phillips
– Chanticleer
– The Song Company
– Ensemble Plus Ultra, dir. Michael Noone
Nigra sum sed formosa filia Jerusalem
Ideo dilexit me Dominus et introduxit me in cubiculum suum et dixit mihi:
surge amica mea et veni.
Jam hiems transiit, imber abiit et recessit,
Flores apparuerunt in terra nostra, tempus putationis advenit.
Victoria è uno dei più straordinari compositori di ogni tempo. Ogni volta che ho l’occasione di ascoltare la sua musica mi sorprende la maestria con cui riesce a creare architetture polifoniche di complesse senza mai rinunciare all’intelligibilità del testo e alla piacevolezza dell’insieme. Questo brano è un esempio significativo della sua arte formidabile.

Josquin des Prez (c1450 - 27 agosto 1521): Tu solus qui facis mirabilia, mottetto a 4 voci (pubblicato in Motetti de Passione de Cruce de Sacramento de Beata Virgine – B, Venezia 1503). Gloriana Ensemble: Noar Lee Naggan, controtenore; Hillel Sherman, tenore; Yoram Bar Akiva, baritono; Joel Sivan, basso.
I. Tu solus qui facis mirabilia,
Tu solus Creator, qui creasti nos,
Tu solus Redemptor, qui redemisti nos
sanguine tuo pretiosissimo.
Ad te solum confugimus,
in te solum confidimus
nec alium adoramus,
Jesu Christe.
Ad te preces effundimus
exaudi quod supplicamus,
et concede quod petimus,
Rex benigne .
II. D’ung aultre amer,
Nobis esset fallacia:
D’ung aultre amer,
Magna esset stultitia et peccatum.
Audi nostra suspiria,
Replenos tua gratia,
O rex regum,
Ut ad tua servitia
Sistamus cum laetitia
in aeternum.

Loyset Compère (c1445 - 16 agosto 1518): Gaude prole regia, mottetto a 5 voci in lode di santa Caterina d’Alessandria. Capella Sancti Michaelis.
Gaude prole regia,
Virginum egregia,
dulcis o Catherina!
Congaudet exercitus
Cherub te divinitus
ferens in montem Sinai.
Costo regi Cypri nata,
moxque Christo desponsata
passa Alexandria.
Te clamat sanctam in caelis
omnis natio fidelis,
Francia cum Flandria.
Symphonisant dulce melos
cives qui habitant caelos
tam digno consortio.
Sponso tuo occurristi,
laureata quae fuisti,
digna caeli portio.
Psallit laudes, canit hymnos,
cantus personat divinos
fidelis ecclesia.
Laudes erumpit annuas,
colens passiones tUas
duraque supplicia.
o quam dulcis, quam formosa
quamque Christo gratiosa
est haec regis filia!
Quae spreta mundanitate
amplexaque castitate
nitet super filia.
Da captivis libertatem,
aegrotis incolumitatem,
sis spes te deprecantium.
Confer quaeso peregrinis
sanitatem in divinis,
sis via errantium.
Tandem pia Virgo cave,
ne quid in cor nostrum pravae
infundat diabolus.
Sed reice si quid assit
ut post mortem aeterna sit
mansio nostra polus.
Sancta Catherina, ora pro nobis.
Amen.

Lorenzo Ratti (c1589 - 10 agosto 1630): Si bona suscepimus, mottetto a voci e strumenti; testo da Giobbe 2:10 e 1:21. Ensemble Concerto romano e Li sacri cornetti, dir. Alessandro Quarta.
Si bona suscepimus de manu Dei,
mala autem quare non sustineamus?
Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est:
sit nomen Domini benedictum.
Nudus egressus sum de utero matris meae, et nudus revertar illuc.

Francesco Corteccia (27 luglio 1502 - 1571): Vientene, almo riposo, madrigale a 5 voci (pubblicato nel Libro primo de madrigali a cinque & a sei voci, 1547). John Elwes, tenore; Les Sacqueboutiers de Toulouse.
Vientene, almo riposo, ecco ch’io torno
e ne discaccio il giorno,
posate erbette e fronde,
e spogliatevi piagge e arboscelli,
entrate o pastorelli,
entrate o ninfe bionde,
entro al bel nido adorno
ognun s’adagi, e dorma al mio ritorno.
Corteccia: Ingredere, mottetto a 8 voci in 2 cori (pubblicato in Musiche fatte nelle nozze dello illustrissimo Duca di Firenze, il signor Cosimo de’ Medici, et della illustrissima consorte sua, madonna Leonora da Tolletto, 1539, n. 2). Nel primo video, il mottetto è eseguito dall’ensemble del Centre de Musique Ancienne di Ginevra, dallo Studio di Musica Rinascimentale di Palermo e dalla Schola «Jacopo da Bologna» diretti da Gabriel Garrido; nel secondo, Eduardo Antonello esegue tutte le parti con i suoi cromorni.
Ingredere felicissimis, auspiciis urbem tuam Helionora ac optime
prolis fecunda, ita domi similem patri foris avo sobolem producas
ut Mediceo nomini eiusque devotissimis civibus securitatem prestes eternam.

Philippe de Monte (1521 - 4 luglio 1603): Super flumina Babylonis, mottetto per doppio coro a 8 voci sul testo del Salmo 137 (modificato). The Sixteen, dir. Harry Christophers.
Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus dum recordaremur tui, Sion.
Illic interrogaverunt nos qui captivos abduxerunt nos verba cantionum.
Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena?
In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra.

Giovanni Maria Sabino (battezzato il 30 giugno 1588 – 1649): Vespro a 5 voci e stumenti (con due mottetti di Antonino e Francesco Sabino, nipoti Giovanni Maria). Ensemble barocco «Giovanni Maria Sabino», dir. Paolo Valerio.
Nicolas Bernier (28 giugno 1644 - 1734): Laudate Dominum, grand motet. Les Pages & Les Chantres du Centre de Musique Baroque de Versailles; The English Concert, dir. Olivier Schneebeli.

Pomponio Nenna (battezzato il 13 giugno 1556 - 1608): Ecce quomodo moritur iustus, mottetto a 4 voci. Petit Chœur Liturgique de Saint-Claude de Tassin, dir. Bernard Barbier.
Ecce quomodo moritur iustus
Et nemo percipit corde
Et viri iusti tolluntur
Et nemo considerat.
A facie iniquitatis sublatus est iustus
Et erit in pace memoria eius.
Tamquam agnus coram tondente
Se obmutuit et non aperuit os suum
De angustia ed de judicio sublatus est
Et erit in pace memoria eius.

Leonel Power (fra il 1370 e il 1385 - 5 giugno 1445): Gloria a 5 voci. Pro Cantione Antiqua.
Orlando Gibbons (1583 - 5 giugno 1625): Almighty and everlasting God, anthem a 4 voci. Coro del St John’s College di Cambridge.
Almighty and everlasting God,
mercifully look upon our infirmities,
and in all our dangers and necessities
stretch forth thy right hand to help and defend us,
through Christ our Lord. Amen.

Lucrezia Orsina Vizzana (1590 - 7 maggio 1662): O magnum mysterium, mottetto a voce sola e basso continuo. Cristina Radu, soprano; Steffen Schlandt, organo; Stefan Neagoe, violoncello.
O magnum mysterium,
O profundissima vulnera,
O passio acerbissima,
O dulcedo deitatis,
Adiuva me ad aeternam felicitatem consequendam.
Alleluia.

Giaches de Wert (c1535 - 6 maggio 1596): Vox in Rama audita est, dal Secondo Libro de motetti a cinque voci (1581). Coro Currende, dir. Erik van Nevel.
Vox in Rama audita est,
ploratus et ululatus multus:
Rachel plorans filios suos,
noluit consolari, quia non sunt.
Un grido s’è udito in Rama, un pianto e un lamento grande: Rachele piange i suoi figli, non vuole essere consolata, perché non sono più (Matteo 2:18).
![]()