Fortuna desperata – II

Jacob Obrecht (1457/58 - 1505): Missa Fortuna desperata a 4 voci. Ensemble vocale The Sound and The Fury.

Obrecht compose questa messa non su una delle rielaborazioni d’autore della chanson omonima (se ne conoscono una a 3 voci di Heinrich Isaac, una a 6 di Alexander Agricola e una a 3 parti strumentali, forse di Josquin des Prez), bensì sulla versione originale, quella riportata dai quattro manoscritti di cui s’è detto ieri. Il fatto che Obrecht abbia lavorato sul testo originale dà maggior consistenza all’attribuzione di Fortuna desperata a Antoine Busnois: è infatti molto probabile che i due musicisti si conoscessero di persona, essendo stati attivi a Bruges nello stesso periodo, Busnois — nell’ultimo anno della sua vita — presso la Cattedrale di San Salvatore, Obrecht in San Donaziano.

Missa Fortuna desperata di Obrecht, Kyrie

Praeter rerum seriem

Josquin des Prez (c1450 - 1521): Praeter rerum seriem, mottetto a 6 voci (pubblicato in Motetti de la corona, Libro III, 1519). Lumina Ensemble, dir. Anna Pope.

Præter rerum seriem
parit Deum hominem
virgo mater.
Nec vir tangit virginem
nec prolis originem
novit pater.

Virtus Sancti Spiritus
opus illud cœlitus
operatur.
Initus et exitus
partus tui penitus
quis scrutatur?

Dei providentia
quæ disponit omnia
tam suave.
Tua puerperia
transfer in mysteria.
Mater ave.

Josquin, Praeter rerum seriem


Sethus Calvisius (Seth Kalwitz; 1556 - 1615): Praeter rerum seriem, mottetto a 6 voci, parode ad Josquini (pubblicato in Florilegium selectissimarum cantionum, 1603, n. 85). Kaleidos Ensemble.

Praeter rerum seriem
Parit Deum et hominem
Virgo mater.
Nec vir tangit virginem,
Nec prolis originem
Novit pater.

Virtus Sancti Spiritus
Opus illud caelitus
Operatur.
Initus et exitus
Partus tui penitus
Quis scrutatur?

Dei providentia
Haec disponit omnia
Tam suave,
Et pios caelestia
Transfert in mysteria.
Puer ave.

Calvisius, Praeter rerum seriem

Faute d’argent – II

Josquin des Prez (c1450 - 1521): Faulte d’argent , chanson a 5 voci. Capella Sancti Michaelis.
L’attribuzione a Josquin di questa chanson è ogetto di discussione.

Faulte d’argent c’est douleur non pareille,
Se je le dis, las, je sçai bien pourquoy,
Sans de quibus il se fault tenir quoy,
Femme qui dort, pour argent se resveille.

Faute d’argent – I


Josquin des Prez (c1450 - 1521): Adieu mes amours, chanson a 4 voci (c1480). Interpreti: Ensemble «Clément Janequin» (versione strumentale, sopra) e Capella Sancti Michaëlis.

Adieu mes amours, à Dieu vous command,
Adieu je vous dy jusquez au printemps.
Je suis en souci de quoy je vivray,
La raison pour quoy je le vous diray:
Je n’ay plus d’argent, vivray je du vent,
Se l’argent du roy ne vient plus souvent.

Con preghiere dai dolci suoni

Josquin des Prez (c1450 - 27 agosto 1521): Inviolata, integra et casta es, mottetto a 5 voci (pubblicato per la prima volta nella raccolta Liber selectarum cantionum quas vulgo mutetas appellant, Augusta 1520, n. 10). Ensemble Schola Antiqua, dir. Michael Alan Anderson.

Inviolata, integra et casta es Maria:
Quae es effecta fulgida caeli porta.
O Mater alma Christi carissima:
Suscipe pia laudum praeconia.
Te nunc flagitant devota corda et ora:
Nostra ut pura pectora sint et corpora.
Tua per precata dulcisona:
Nobis concedas veniam per saecula.
O benigna! O Regina! O Maria!
Quae sola inviolata permansisti.


Viva il re!

Josquin des Prez (c1450 - 1521): Vive le roy! a 4 voci (pubblicato in Harmonice Musices Odhecaton, 1504). Interpreti vari:

  • Hespèrion XX, dir. Jordi Savall
  • Purcell Consort of Voices, dir. Grayston Burgess
  • les haulz et les bas
  • Cambridge Symphonic Brass Ensemble
  • The Royal Danish Brass Ensemble

Anche il cantus firmus di questa composizione, affidato al tenor, è stato ottenuto con il procedimento compositivo oggi noto come soggetto cavato (cfr. Per il duca di Ferrara), in questo modo:

VIVE lE rOI = Vt–mIVt–rE–rE –sOl–mI


Per il duca di Ferrara

Josquin des Prez (c1450 - 1521): Missa Hercules dux Ferrarie a 4 voci (pubblicata nel 1505); dedicata a Ercole I d’Este, duca di Ferrara. The Hilliard Ensemble, dir. Paul Hillier.

  1. Kyrie
    Christe [0:58]
    Kyrie II [1:59]
  2. Gloria [2:58]
    Qui tollis [4:49]
  3. Credo [6:45]
    Et incarnatus [9:27]
    Et in Spiritum [11:21]
  4. Sanctus [13:39]
    Pleni sunt [14:52]
    Hosanna [16:15]
    Benedictus [17:21]
    Hosanna ut supra [18:26]
  5. Agnus Dei I [19:32]
    Agnus Dei II [21:35]
    Agnus Dei III [23:53]

Questa messa è ricordata come il pri­mo (e il più ce­le­bre) e­sem­pio di com­po­si­zio­ne su sog­get­to ca­va­to : Jos­quin ne ha ot­te­nu­to il tema prin­ci­pa­le as­so­cian­do il nome di una nota della sol­mi­sa­zio­ne gui­do­nia­na a cia­scu­na delle vocali comprese nel titolo/dedica:
HEr–cU–lEs dUx FEr–rA–rIE = rEUt–rEUt–rE–fA–mI–rE.

Dy moy se tu m’aymeras

Josquin des Prez (c1450 - 1521): Bergerette savoyenne, chanson a 4 voci (pubblicata in Harmonice Musices Odhecaton, 1501, n. A10). The Clerks’ Group, dir. Edward Wickham.

Bergerette savoyenne,
Qui gardez moutons aux praz,
Dy moy si vieulx estre myenne:
Je te donray uns soulas,
Et ung petit chapperon;
Dy moy se tu m’aymeras,
Ou par la merande ou non.

Je suis la proche voisine
De monsieur le cura,
Et pour chose qu on me die,
Mon vouloir ne changera,
Pour François ne Bourgoignon.
Par le cor Dé, si fera,
Ou par la merande ou non.


La chanson di Josquin nell’adattamento per strumento a tastiera di Fridolin Sicher (6 marzo 1490 - 1546) eseguito al claviciterio da Vania Dal Maso.
Lo svizzero Fridolin Sicher fu organista della Chiesa collegiata di San Gallo; la raccolta di brani intavolati per organo da lui compilata fra il 1512 e il 1531 comprende 176 composizioni e testimonia l’importanza crescente della musica strumentale all’inizio del Cinquecento.
Del claviciterio (un clavicembalo con corde e cassa armonica disposte verti­cal­mente) si hanno notizie a partire dalla seconda metà del Quattrocento, ma è pro­ba­bile che le sue origini siano più remote.

Alma redemptoris mater: Josquin & Victoria

 
Josquin des Prez (c1450 - 27 agosto 1521): Alma redemptoris mater, antifona (mottetto) a 4 voci (1518). Ensemble De Labyrinto.

Alma Redemptoris Mater, quae pervia coeli porta manes,
et stella maris, succurre cadenti, surgere qui curat, populo:
tu quae genuisti, natura mirante, tuum sanctum Genitorem,
Virgo prius ac posterius, Gabrielis ab ore sumens illud Ave, peccatorum miserere.

Josquin: Alma redemptoris mater a 4


 
Tomás Luis de Victoria (1548 - 27 agosto 1611): Alma redemptoris mater, antifona a 8 voci (pubblicata in Cantica B. Virginis, 1581, n. 18). Ensemble Plus Ultra, dir. Michael Noone.
 

Victoria: Alma redemptoris mater a 8

Nec alium adoramus

 
Josquin des Prez (c1450 - 27 agosto 1521): Tu solus qui facis mirabilia, mottetto a 4 voci (pubblicato in Motetti de Passione de Cruce de Sacramento de Beata Virgine – B, Venezia 1503). Gloriana Ensemble: Noar Lee Naggan, controtenore; Hillel Sherman, tenore; Yoram Bar Akiva, baritono; Joel Sivan, basso.

I. Tu solus qui facis mirabilia,
Tu solus Creator, qui creasti nos,
Tu solus Redemptor, qui redemisti nos
sanguine tuo pretiosissimo.

Ad te solum confugimus,
in te solum confidimus
nec alium adoramus,
Jesu Christe.

Ad te preces effundimus
exaudi quod supplicamus,
et concede quod petimus,
Rex benigne .

II. D’ung aultre amer,
Nobis esset fallacia:
D’ung aultre amer,
Magna esset stultitia et peccatum.

Audi nostra suspiria,
Replenos tua gratia,
O rex regum,
Ut ad tua servitia
Sistamus cum laetitia
in aeternum.

Tu solus

Cinquecento anni fa…

– Leonardo da Vinci (1452 - 1519): Tre rebus
– Serafino Aquilano (1466 - 1500): Tu dormi, io veglio
– Franchino Gaffurio (1451 - 25 giugno 1522): Imperatrix reginarum
– Francesco Spinacino (sec. XV - p1507): Adieu mes amours e La Bernardina (trascrizioni per liuto, da Josquin)
Renata Fusco, soprano; Massimo Lonardi, liuto.

A proposito di Leonardo enigmista:
https://www.giannellachannel.info/storia-segreta-di-un-pioniere-enigmistica-leonardo-da-vinci/

?Gaffurio

Probabile ritratto di Franchino Gaffurio eseguito da Leonardo da Vinci nel 1485
(Pinacoteca Ambrosiana, Milano)